सोव्हिएत रशियातील बालपण आणि नॉस्टॅल्जिया (पुस्तक अभिप्राय)

पुस्तक – Everything is Normal: The Life and Times of a Soviet Kid

लेखक – Sergey Grechishkin

९०च्या दशकापर्यंत लायसन्स परमिट कोटा राज असणाऱ्या भारतात ज्यांचा जन्म झालाय ते ‘नाइन्टीज् नॉस्टॅल्जिक’ असतात. एक व्यवस्था, जी आपल्या जगण्याचा अविभाज्य भाग होती, ती काळानुरूप हळू हळू बदलत गेली आणि शेवटी आपल्याला सुद्धा बदलवून गेली. सर्गीचं हे पुस्तक वाचताना ह्याच भारताच्या सामूहिक स्मृतींची आठवण येते.

ह्या आठवणी आहेत सोव्हिएत रशियात आजीबरोबर राहणाऱ्या सर्गीच्या. त्याच्या आईवडिलांचा घटस्फोट झालाय म्हणून तो त्याच्या आजीबरोबर सोव्हिएत रशियाच्या एका छोट्या उपनगरात राहतोय. अन्नधान्याची टंचाई असताना सोव्हिएत बायका कशा स्वयंपाक करायच्या ह्याचं तो मजेदार उदाहरण देतो. हव्या त्या भाज्या आणायच्या असल्या की भाजीवाल्यांना मस्का लावायला लागायचा. विक्रेत्यांशी इकडच्या तिकडच्या गप्पा मारायच्या. ते काम त्याची आजी आणि आई इतर सोव्हिएत गृहिणींसारखं उत्तम करायच्या. बाजार केंद्रित उत्पादन-पुरवठा नसल्याने लोकांना काय हवंय हे लक्षात न घेता वस्तू विक्रीला असत. म्हणून कोणतीही वस्तू घेताना दहावेळा विचार करावा लागत असे. कारण : वस्तू विकत घेताना लावाव्या लागणाऱ्या रांगा. सर्गी एके ठिकाणी म्हणतो की सोव्हिएत नागरिकांचं आयुष्य रांगेतच गेलंय.

सोव्हिएत रशियात ८०च्या दशकात ऑलिम्पिक होतं. त्यावेळी पेप्सीला ठरावीक काळासाठी परवानगी दिली होती. तेव्हा पेप्सी ही पोराटोरांसाठी पर्वणी होती. तिथली पोरं पैसे साठवून, जुन्या वस्तू विकून पेप्सी प्यायची. रशियाने पाहुण्या देशांसाठी भरपूर तयारी केली होती पण ऐन वेळी अमेरिकेच्या समर्थक राष्ट्रांनी माघार घेतली. काही अनुचित प्रकार घडू नये म्हणून ऑलिम्पिक ज्या शहरात होणार होते तिकडून सगळ्या लहान मुलांना बाहेर पाठवायचे आदेश आले. लोकशाही देशात राहणाऱ्या लोकांना हे अतर्क्य वाटू शकेल पण सोव्हिएत मध्ये हे तेव्हा घडत होतं. सर्गीला त्या काळात आपल्या मित्राच्या गावी राहायला जावं लागलं.

फोटोत सर्गी स्वत: आहे.

बाकीच्या जगात जेव्हा पैसा हेच एक चलन होतं तेव्हा सोव्हिएत रशियात सत्ताकेंद्रात ओळख हे हुकमी नाणं होतं. सर्गी शाळेत असताना त्याची ‘परदेशी शिष्टमंडळाचं स्वागत करणे’ ह्या समितीचा प्रमुख म्हणून नेमणूक झालेली. कारण का तर, नेमणूक करणाऱ्या शिक्षिका सर्गीच्या आजीच्या विद्यार्थिनी होत्या म्हणून ही नेमणूक.

सर्गीच्या लहानपणी त्याचे एका छतावरून दुसऱ्या छतावर उडी मारून जाण्याचे किस्से, आणि त्यात मित्रांसोबत केलेल्या करामती वाचताना, भारतात दिसणारी एकमेकांना लागून असलेली घरं, आणि त्यावर टाकलेली वाळवणं ह्यांची आठवण आली. परदेशातून कोणीही आलं की त्यांना आणायला सांगायच्या वस्तू ही गोष्ट सोव्हिएत रशियात खूप सामान्य होती. भारतात सुद्धा ‘कस्टमच्या’ गोष्टींना आलेलं महत्त्व हेच सांगतं.

स्टेट प्रॉपगंडाची आठवण सांगताना सर्गी सांगतो की सरकारची टीका ऐकायला मिळायची नाही. परदेशी रेडिओ स्टेशन्स सरकारवरची टीका, धार्मिक चर्चासत्रं वगैरे प्रक्षेपित करायची ती ऐकण्यासाठी बराच जुगाड, बरीच सेटिंग लावायला लागायची. आधी ती ऐकणं म्हणजे पाप करतोय असं वाटायचं, पण कुतूहल म्हणून ऐकायला मजा यायची असं सर्गी सांगतो.

एका प्रकरणात सोव्हिएत रशियातल्या माणसांच्या आयुष्याविषयी सांगताना सर्गी म्हणतो, रोज सकाळी सार्वजनिक वाहने लोकांना कामावर पोहोचवायची आणि तीच वाहनं त्यांना परत आणायची. लोकांचं आयुष्य असंच मागेपुढे हेलकावे खात सुरू असायचं.

ह्यातली एक गोष्ट मला आवडली ती म्हणजे कणखर रशियन बायकांचं केलेलं चित्रण. पुरुष कामाला गेलेले, रेशनची टंचाई, विषम वातावरण, मोठी कुटुंबं ह्यात रशियन बायकांची कुटुंबाला बांधून ठेवायची कसरत व्हायची. द अमेरिकन्स ह्या माझ्या आवडत्या सिरीज मध्ये सुद्धा रशियन बायकांबद्दलची ही बाब अधोरेखित केली होती.

वयाच्या एका टप्प्यावर सर्गी सोव्हिएत सोडून लंडनला स्थायिक होतो. एका स्टुडन्ट एक्सचेंज प्रोग्रॅममध्ये भेटलेल्या एका झकास रशियन मुलीशी लग्न करतो. एकेकाळी तोडकं मोडकं इंग्रजी बोलणाऱ्या सर्गीची तीन लहान मुलं आता फक्त इंग्रजी बोलतात. त्याच्या रशियन आजीला त्याला लंडन फिरायला सर्गी आणताना भावुक होतो. १९४१ला जर्मन फौजांनी रशियावर हल्ला केला असताना त्याची आजी सुरक्षित ठिकाणी जाताना छोट्या चणीच्या विमानात बसली होती. आज सुद्धा जाताना सर्गीची आजी अशाच उबदार ठिकाणी जात होती, सर्गीच्या घरी. सर्गी अशावेळी म्हणतो,

But as history teaches us, the only predictable thing about life is its unpredictability.

सध्या सर्गी सिंगापूरला आपल्या कुटुंबाबरोबर राहतो अशी माहिती मिळाली. त्याला पुस्तक आवडल्याचे कळवायचा विचार आहेच. शेवटी पुस्तकाकडे वळून बघताना असं जाणवतं की हे भारताचं ७० आणि ८०च्या दशकांतलं चित्रण आहे. पंचवार्षिक योजना, शासकीय समाजवाद, मर्यादित लोकांसाठी मर्यादित नोकऱ्या – हे चित्र बदललं उदारीकरणानंतर. आधी भारतात संधी नसलेला एक मोठा वर्ग मग भारत सोडून गेला. उदारीकरणात सुद्धा भारत १००% यशस्वी झालाय असं म्हणता येणार नाही. कारण त्याने नवीन प्रश्न निर्माण केले. ह्यातील रशियाचे संदर्भ बदलून भारतीय संदर्भ टाकले तरी ही गोष्ट भारतात सहज खपेल. कारण गतस्मृतींसारखी नशा कोणतीच नाही.

  ( हे पुस्तक amazon वर उपलब्ध आहे. त्याची लिंक.)

(सर्व प्रतिमा अभिप्राय देण्याच्या हेतुने वापरलेल्या आहेत.)

हा लेख इतरांना पाठवा

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *